Phần chi tiết: 1. Thời kỳ Sơ khai và sự ra đời của Địa phận Tây Đàng Ngoài (1659 – 1846)
Cột mốc quan trọng nhất là năm 1659, Đức Thánh Cha Alexander VII ban sắc chỉ thành lập hai Giáo phận Tông tòa đầu tiên tại Việt Nam: Đàng Trong và Đàng Ngoài.
Sự phân chia: Năm 1679, Giáo phận Đàng Ngoài được chia đôi thành Đông Đàng Ngoài và Tây Đàng Ngoài (tiền thân của Tổng Giáo phận Hà Nội ngày nay).
Vị Giám mục đầu tiên: Đức Cha François Pallu (Hội Thừa sai Paris – MEP) là vị đại diện Tông tòa đầu tiên của Tây Đàng Ngoài.
Trung tâm đức tin: Khu vực Kẻ Sở (Sở Kiện, Hà Nam) và sau này là phố Nhà Chung (Hà Nội) trở thành trung tâm điều hành và đào tạo linh mục cho toàn miền Bắc.
2. Giai đoạn phân chia và hình thành các Giáo phận mới (1846 – 1939)
Do số lượng giáo dân tăng nhanh, Giáo phận Tây Đàng Ngoài bắt đầu được chia nhỏ để dễ quản lý mục vụ, từ đó hình thành nên các Giáo phận mà chúng ta thấy trong Giáo tỉnh Hà Nội ngày nay:
Năm 1846: Chia một phần để thành lập Giáo phận Nam Đàng Ngoài (sau này là Giáo phận Vinh).
Năm 1895: Chia một phần để thành lập Giáo phận Thượng Đàng Ngoài (sau này là Giáo phận Hưng Hóa).
Năm 1901: Chia một phần để thành lập Giáo phận ven biển (sau này là Giáo phận Phát Diệm).
3. Thành lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam (1960)
Đây là mốc son chói lọi nhất. Vào ngày 24 tháng 11 năm 1960, Đức Thánh Cha Gioan XXIII ban Sắc chỉ Venerabilium Nostrorum, chính thức thành lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam.
Nâng cấp thành Tổng Giáo phận: Giáo phận Hà Nội được nâng lên hàng Tổng Giáo phận.
Sự ra đời của Giáo tỉnh: Hà Nội trở thành Giáo tỉnh đứng đầu miền Bắc, có nhiệm vụ liên kết và hỗ trợ các giáo phận lân cận (gọi là các giáo phận “thông dự” hay giáo phận con).
Vị Tổng Giám mục tiên khởi: Đức Hồng y Giuse Maria Trịnh Như Khuê trở thành vị Tổng Giám mục đầu tiên của Hà Nội. Ngài là người có công lớn trong việc duy trì đức tin trong những giai đoạn lịch sử đầy thử thách.
4. Những đặc điểm nổi bật của Giáo tỉnh Hà Nội
Cái nôi của các vị Tử đạo: Đây là vùng đất thấm đẫm máu hồng của rất nhiều vị Thánh Tử đạo Việt Nam, tiêu biểu là Trung tâm hành hương Sở Kiện – nơi từng là “trái tim” của địa phận trước khi chuyển về Hà Nội.
